เปิดโลกเวทมนตร์ที่ซ่อนอยู่ในตัวครู สร้างการเรียนรู้ที่เปี่ยมความหมาย กับ ครูสต๊อป-ธีรนาฎ มังกรทอง 

เมื่อย้อนมองกลับไปในวัยเด็ก หลายคนอาจมีครูบางคนที่ยังจดจำได้จนถึงทุกวันนี้ ครูที่อาจไม่ได้มีเทคนิคการสอนหวือหวา ไม่ได้มีสื่อการสอนล้ำสมัย แต่ทุกครั้งที่ได้อยู่ในห้องเรียน เรากลับรู้สึกอยากเรียนรู้มากๆ  อยากฟัง อยากถามโดยไม่กลัวว่าจะผิด หรือบางทีเพียงประโยคสั้น ๆ จากครูประโยคเดียวก็สามารถหล่อเลี้ยงหัวใจเด็กน้อยคนนั้นไปได้อีกหลายปี

สิ่งที่ครูคนนั้นมี คืออะไรกันแน่ ? 

คือพรสวรรค์ที่มีแต่บางคนเท่านั้นที่ได้รับ หรือจริง ๆ แล้ว ครูทุกคนต่างก็มีมันอยู่ในตัว เพียงแต่ยังไม่เคยได้ค้นหามันอย่างจริงจัง เพราะท่ามกลางพายุงานสอนและงานอื่น ๆ ที่ถาโถมเข้ามาไม่หยุด ภายใต้ความคาดหวังว่าครูต้องเป็นแบบนั้นแบบนี้ ตัวตนของครูค่อย ๆ หรี่ลง และความพิเศษที่ซ่อนอยู่ในนั้นก็ถูกบดบังไปด้วยหรือไม่ 

คำถามนี้เองคือหัวใจสำคัญของหนึ่งใน ‘ตลาดวิชา’ ก่อการครู ที่ชวนครูวางภาระบนบ่าครู่หนึ่ง เพื่อออกเดินทางกลับเข้าไปค้นหาพลังวิเศษที่ซ่อนอยู่ภายในตัวเอง ภายใต้ชื่อวิชาที่ฟังดูเหมือนหลุดออกมาจากโรงเรียนพ่อมดแม่มด 

“เวทมนตร์คาถาในการสร้างการเรียนรู้ที่เปี่ยมความหมาย” 
(Magical Classroom: Meaningful Learning)

ทันทีที่เปิดประตูห้องเรียนนี้เข้าไปในกิจกรรมนี้เราจะพบกับเทียน ดอกไม้ กำไลหิน และพร็อพนานาชนิดที่วางเรียงรายเต็มห้อง โดยจัดพื้นให้ทุกคนสามารถนั่งล้อมวงบนพื้นเสมอกัน และใช้พื้นที่ทำกิจกรรมได้อย่างเต็มที่ ส่วนการบรรยายเนื้อหามีไม่ถึงหนึ่งในสิบของเวลาทั้งหมด ที่เหลือคือการลงมือและลงใจไปกับกิจกรรม ทั้งการเคลื่อนไหวร่างกาย การเล่าเรื่อง การสะท้อนคิด และการแลกเปลี่ยนระหว่างกัน เพราะวิชานี้เชื่อว่า ‘เวทมนตร์’ ไม่ใช่คาถาที่ใครจะสอนให้ใครได้ แต่คือ ‘คุณภาพภายใน’ เฉพาะตัวของครูแต่ละคน ซึ่งต้องค้นพบด้วยตัวเองเท่านั้น

“วิชานี้ค่อยๆ ทำให้เรารู้ว่า เราก็มีบางอย่างอยู่ในตัวเหมือนกันนะ  เราก็มีอะไรที่สามารถส่งต่อให้เด็ก ๆ ของเราได้”

เสียงสะท้อนจาก ครูสต๊อป—ธีรนาฎ มังกรทอง ครูสังคมศึกษารุ่นใหม่ชาวนครศรีธรรมราช ผู้ขึ้นมาเรียนครูที่กรุงเทพฯ ก่อนที่ชีวิตจะพาให้มาเป็นครูในโรงเรียนมัธยมขนาดใหญ่พิเศษแห่งหนึ่งย่านมหาชัย จังหวัดสมุทรสาคร ซึ่งปีนี้เป็นปีที่สามของการเป็นครูแล้ว 

แต่ใครจะรู้ว่าครูที่เด็ก ๆ คุ้นเคยคนนี้ ครั้งหนึ่งเคยไม่อยากเป็นครูเลย เพราะความเชื่อสองชุดที่ตีกันอยู่ในหัว ชุดหนึ่งคือภาพครูแบบ ‘แม่พิมพ์’ ที่ต้องถอดออกมาจากบล็อกเดียวกัน ส่วนอีกชุดคือสิ่งที่วิชาสังคมศึกษาสอนเธอมาตลอด ว่ามนุษย์ทุกคนล้วนแตกต่างหลากหลาย รวมถึงครูด้วย 

วิชาเวทมนตร์คาถาในการสร้างการเรียนรู้ที่เปี่ยมความหมายจะนำพาครูสต๊อปไปค้นพบอะไรบ้างในคำถามมากมายของการเป็นคุณครู

ชวนเดินทางไปกับครูแกนนำก่อการครูรุ่น 7 คนนี้ ผ่านเรื่องเล่าของการค้นหาเวทมนตร์ในตัวเองผ่านวิชานี้และการเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นในห้องเรียนหลังจากนั้น  

เปิดประตูสู่ห้องเรียนเวทมนตร์

ก่อนจะมาถึงวิชาเวทมนตร์ฯ ครูสต๊อปผ่านโมดูลแรกของก่อการครูมาก่อน ซึ่งเป็นโมดูลที่ชวนครูกลับไปทำงานกับจิตใจของตัวเองอย่างหนักในฐานะ ‘มนุษย์’  จึงทำให้ครูสต๊อปได้เข้าใจอย่างแจ่มชัดว่า หากเราแข็งแรงจากภายใน เราก็มีแรงจะเติบโตต่อไปได้  

เมื่อเข้าสู่ช่วง ‘ตลาดวิชา’ ซึ่งเป็นช่วงต่อมาของการอบรมก่อการครู โครงการมีวิชาน่าสนใจและหลากหลายให้เลือกทั้งหมด 5 วิชา แต่คุณครูสามารถลงเรียนได้เพียง 2 วิชา ครูสต๊อปตัดสินใจเลือกวิชาเวทมนตร์คาถาในการสร้างการเรียนรู้ที่เปี่ยมความหมายเป็นอันดับแรกโดยไม่ลังเล ด้วยเหตุผลเรียบง่ายที่สุดคือ “มาด้วยชื่อเลยค่ะ แค่ชื่อก็สร้างสรรค์แล้ว ดึงดูดมนุษย์ที่ชอบความสร้างสรรค์แบบเราได้ดีมาก ๆ”

พอเปิดประตูเข้าไปเจอเทียน ดอกไม้ และกำไลหินเต็มห้อง ความคิดแรกของครูสต๊อปคือ “เขาจะมาทำอะไรกันนะ” แต่เธอบอกตรง ๆ ว่าไม่ได้คาดหวังอะไรไว้เลย เพราะตั้งใจไว้ก่อนแล้วว่าจะมาด้วยใจที่เปิดรับเต็มร้อย กระบวนกรจะพาไปที่ไหนก็พร้อมกระโจนลงไป ด้วยนิสัยของคนที่ชอบเรียนรู้สิ่งที่ไม่เคยรู้มาก่อน

…

วิชานี้ไม่ได้เริ่มจากการบอกว่าครูที่ดีต้องเป็นอย่างไร แต่เริ่มจากคำถามง่าย ๆ ที่พาครูย้อนกลับไปหาประสบการณ์ของตัวเองคือให้นึกถึงห้องเรียนที่เคยประทับใจ และให้นึกถึงครูในดวงใจคนนั้นของตัวเอง เพราะก่อนจะค้นหาเวทมนตร์ในตัวเอง ครูต้องได้กลับไปเห็นก่อนว่า เวทมนตร์ที่เคยทำงานกับตัวเองนั้นหน้าตาเป็นอย่างไร

ทุกครั้งที่มีคนถามถึงครูในดวงใจ ครูสต๊อปจะนึกถึงครูคนเดิมเสมอ คือครูที่ปรึกษาตอน ม.2 ในวันที่เธอค่อนข้างเกเรและไม่สนใจเรียน “ครูคนนี้บอกกับเราว่า ครูเชื่อในตัวสต๊อปนะ ครูเชื่อว่าสต๊อปจะทำได้ ครูเชื่อว่าต๊อปเป็นเด็กดี ซึ่งตอนนั้นพ่อแม่ยังไม่เชื่อเราเลย ครูคนนี้เป็นใครถึงมาบอกว่าเชื่อเรา แล้วมันก็ทำให้เรามีแรงที่จะไปต่อ”

แต่ในค่ำคืนที่แสงเทียนถูกจุดขึ้นผ่านกิจกรรมนี้ บรรยากาศกลับพาเธอไปหาครูอีกคนหนึ่ง คนที่ไม่เคยผุดขึ้นมาเป็นคำตอบแรกมาก่อน “บรรยากาศพาไป รู้สึกว่ามีพลังงานที่ส่งต่อกันระหว่างผู้เข้าร่วมด้วย ที่ทำให้เรารู้สึกอินไปกับสิ่งนี้”

ครูคนนั้นคืออาจารย์ประวัติศาสตร์สมัยมหาวิทยาลัย ในสายตาครูสต๊อปเขาเป็นอาจารย์ที่เก่ง ประสบความสำเร็จตั้งแต่อายุยังน้อยและจากโลกใบนี้ไปตั้งแต่วัยสามสิบต้น ๆ 

ครูสต๊อปย้อนความทรงจำระหว่างตัวเองกับอาจารย์ที่จดจำได้ขึ้นใจคนนั้นว่า ในตอนเป็นนักศึกษาเธอได้บอกอาจารย์ว่าตัวเองไม่เก่งพอสำหรับวิชาประวัติศาสตร์ อาจารย์ตอบกลับมาว่า ‘คุณไม่ได้ไม่เก่งนะ คุณแค่ยังไม่รู้’ ซึ่งเป็นคำที่ทำให้ครูต๊อปในวันนั้นมีเรี่ยวแรงที่จะค้นหาความรู้ต่อไป 

รวมถึงในวันที่เธอต้องไปฝึกสอนก่อนจบ เธอยังลังเลว่าจะเป็นครูดีหรือไม่ อาจารย์ก็บอกว่า ‘ต่อให้เรียนจบแล้วคุณจะไม่เป็นครู แต่ตลอดหนึ่งปีที่ฝึกสอนต่อจากนี้ คุณคือครูของเด็ก ๆ แน่นอน เพราะเด็กเขาไม่ได้มาฝึกเรียนกับคุณ’

ประโยคเหล่านั้นกลายเป็นสิ่งที่เธอพกติดตัวไปตลอด และยังคงอยู่จนถึงทุกวันนี้ เช่นเดียวกับความทุ่มเทและความตั้งใจเพื่อศิษย์ที่อาจารย์เคยมีให้เธอเห็น 

ในตอนท้ายของกระบวนการ ครูสต๊อปวาดรูปและเขียนจดหมายถึงครูในดวงใจคนนั้น ก่อนที่กระบวนกรจะชวนทุกคนมองย้อนกลับไปว่า ‘สิ่งที่เคยอยู่ในตัวครูของเรา วันนี้มันก็อยู่ในตัวเรา พร้อมจะส่งต่อไปถึงนักเรียนของเรา และนักเรียนก็จะส่งต่อไปอีก เป็นแบบนี้ไปเรื่อยๆ สิ่งนี้แหละคือเวทมนตร์ของการเรียนรู้ ที่ส่งต่อกันมาเป็นทอดๆ ไม่รู้กี่พันปี’

อาจกล่าวได้ว่า ‘เวทมนตร์’ ในความหมายของวิชานี้ ไม่ได้เริ่มต้นจากการสร้างสิ่งใหม่ขึ้นมา แต่เริ่มจากการมองเห็นสิ่งที่ครูคนหนึ่งเคยมอบให้ แล้วตระหนักว่ามันยังมีชีวิตอยู่ในตัวเราจริงๆ 

เวทมนตร์ที่มีอยู่จริง 

หากวันแรกของห้องเรียนเวทมนตร์  พาครูสต๊อปย้อนกลับไปหาเวทมนตร์ที่ครูของเธอเคยมอบไว้ให้ วันที่สองคือวันที่กระบวนการได้ชวนหันกลับมามองหาเวทมนตร์ในตัวเองอย่างจริงจัง

กิจกรรมเริ่มจากการชวนครูออกแบบวิชาไร้ขีดจำกัด วิชาที่ไม่เคยมีใครสอนมาก่อนและไม่ต้องอยู่ในหลักสูตรใด ๆ ห้องอบรมจึงเต็มไปด้วยวิชาที่ทั้งน่ารักและจริงจังในเวลาเดียวกัน ตั้งแต่วิชาการพับผ้า วิชาการรับมือกับป้าข้างบ้าน ไปจนถึงวิชาการจัดการชีวิตให้สมดุล ก่อนที่กระบวนกรจะพาทุกคนไปสำรวจวิชาเหล่านั้นผ่านเครื่องมือที่เรียกว่า ‘ธาตุทั้งห้าในการเรียนรู้’ ซึ่งครูต๊อปเล่าติดตลกว่า กระบวนกรบอกไว้เองว่านี่คือทฤษฎีเดียวที่มีในวิชานี้

ธาตุทั้งห้าประกอบด้วย ดิน ลม น้ำ ไฟ และจิตวิญญาณ แต่ละธาตุสะท้อนพลังคนละแบบในห้องเรียน ดินคือความมั่นคงและพื้นที่ปลอดภัย ลมคือบรรยากาศและอารมณ์ร่วม น้ำคือความลื่นไหลและการปรับตัวกับสถานการณ์ตรงหน้า ไฟคือความสนุกและความกระหายใคร่รู้ ส่วนจิตวิญญาณคือการเชื่อมโยงระหว่างครูกับผู้เรียน คำถามที่ตามมาคือ แล้วเราเป็นครูธาตุไหน

ครูสต๊อปตอบได้ทันทีว่าตัวเองคือ ‘ธาตุลม’

“ลมจะเน้นบรรยากาศ เน้นมู้ดแอนด์โทนในการเรียนรู้ อันนี้แหละใช่เราเลย ขนาดชื่อวิชายังดึงดูดเรามาได้ เราชอบสร้างบรรยากาศ และเราจะไม่สร้างห้องเรียนที่ตึงเครียด หรือเด็กไม่กล้าหายใจในห้องเราเด็ดขาด”

ดังนั้นจึงไม่แปลกที่ห้องเรียนของครูสต๊อปมักจะต้องเป็นพื้นที่ที่เด็กมีความสุขกับการเรียนรู้ก่อน เด็กต้องกล้าถาม และสนุกที่ได้เรียน เพราะเธอเองก็ทำหลายอย่างในชีวิตได้ดีเพราะสนุกที่ได้ทำ ถ้าไม่มีความสุขตั้งแต่ต้น การเรียนก็จะกลายเป็นแค่สิ่งที่ต้องทำไปอย่างนั้น ทว่า สิ่งที่เธอชอบที่สุดในกิจกรรมนี้ คือจังหวะที่กระบวนกรไม่ได้ปล่อยให้ครูอยู่แค่ในธาตุที่ตัวเองถนัด แต่ชวนให้ลองเลือกธาตุที่ไม่ถนัดเพื่อพัฒนาตัวเอง ซึ่งธาตุที่ครูต๊อปรู้ดีว่าห่างไกลจากตัวเองที่สุดคือ ‘ธาตุน้ำ’ (ความลื่นไหลและยืดหยุ่น การกล้าปรับหรือทิ้งแผนเดิมให้เข้ากับสถานการณ์ตรงหน้า)

“เราทำอะไรต้องมีแผน ต้องเตรียมมา ถ้าไม่เตรียมจะรู้สึกไม่มั่นใจ เป็นคนที่ไม่เคยรู้สึกว่าพร้อมจนนาทีสุดท้าย แต่ธาตุน้ำคือการด้นสด การลื่นไหลไปกับสิ่งที่อยู่ตรงหน้า”

การหยิบธาตุน้ำขึ้นมาใช้ดูยากเกินไปสำหรับครูสต๊อปในตอนนั้น เธอจึงเลือกพัฒนา ‘ธาตุดิน’ แทน ซึ่งเป็นธาตุที่ลังเลอยู่แล้วว่าตัวเองมีหรือไม่ และจบวันนั้นด้วยความรู้สึกที่ชัดเจนกว่าที่เคย การทดลองที่จะพัฒนาธาตุดินซึ่งอาจไม่ใช่ธาตุที่เธอรู้สึกถนัดที่สุดก็ได้สะท้อนบทเรียนกลับไปให้ครูสต๊อปได้อย่างน่าสนใจ

“มันบอกเราว่า เรารู้แล้วว่าตัวฉันทำอะไรได้ดี และเราก็รู้ว่าแล้วฉันจะดีกว่านี้ได้อย่างไร เหมือนบอกว่าเธอเป็นครูธาตุลมที่ดีแล้ว แล้วจะเป็นครูที่ดีขึ้นกว่านี้ได้อย่างไร”

เวทมนตร์ของครู สู่ห้องเรียนมุมใหม่ 

ในห้องเรียนจริง ครูสต๊อปกลับพบสิ่งที่ไม่คาดคิด ธาตุที่ทำงานกับห้องเรียนตัวเองได้อย่างน่าประทับใจ กลับไม่ใช่ธาตุลมที่เธอถนัด และไม่ใช่ดินที่เธอเลือกพัฒนาในวันนั้น แต่คือ ‘น้ำ’ ธาตุที่ครูสต๊อปเองเคยมั่นใจว่าห่างไกลจากตัวเองที่สุด  

ครูสต๊อปเล่าว่าโดยปกติตัวเองเป็นครูที่วางแผนการสอนละเอียดเป็นขั้นตอน จะพูดอะไร จะถามอะไร ทุกอย่างถูกเตรียมไว้ล่วงหน้า แต่เหตุการณ์หนึ่งก็ทำให้เธอเองได้เห็นตัวเองในอีกมุม 

ช่วงนั้นมีนักวิจัยมาติดตามชีวิตการเป็นครูของเธอที่โรงเรียนอยู่สามวัน เธอจึงถือโอกาสขอให้ช่วยสังเกตการสอน โดยคาบนั้นเป็นวิชาพระพุทธศาสนาของนักเรียน ม.3 เนื้อหาที่แม้แต่ครูสต๊อปเองยังรู้สึกว่าบางเรื่องเยอะเกินไป เธอจึงตั้งหลักไว้ว่า เด็ก ๆ ไม่ได้เรียนเพื่อไปเป็นพระ แต่เรียนเพื่อนำไปใช้กับชีวิตจริง เธอหยิบหลักอริยสัจ 4 ขึ้นมา ชวนเด็กสำรวจความเชื่อของตัวเอง แล้วให้สร้าง ‘ศาสนา’ ของตัวเองขึ้นมา มีทั้งชื่อศาสนา หลักคำสอน และพิธีกรรมร่วมกัน บางกลุ่มถึงขั้นตั้งเป็นศาสนาแมว จากนั้นจึงให้เด็กต่างศาสนามารวมกลุ่มกัน เพื่อช่วยกันแก้ปัญหาของเพื่อนในกรณีตัวอย่าง ด้วยหลักธรรมของศาสนาที่ตัวเองสร้างขึ้น 

หลังจบคาบเช้า นักวิจัยสะท้อนว่าเด็กดูยังไม่ค่อยเข้าใจ เพราะสถานการณ์ที่ครูสต๊อปเตรียมมาสั้นเกินไป คือ ‘น้องเอกำลังทะเลาะกับเพื่อน อยู่ดี ๆ เพื่อนก็ไม่คุยด้วย’ คาบบ่ายวันเดียวกัน เธอจึงตัดสินใจทำสิ่งที่ปกติไม่เคยกล้าทำเลย คือ ‘การด้นสด’ 

เรื่องของน้องเอถูกเล่าใหม่จนมีชีวิตขึ้นมา น้องเอมีเพื่อนสนิทที่อยู่ด้วยกันมาตลอด ไม่ว่าจะมีแฟนกี่คนหรือแอบชอบใคร เพื่อนคนนี้ก็อยู่ข้างกันเสมอ จนวันหนึ่งเพื่อนก็เลิกคุยด้วยโดยไม่บอกเหตุผล เมื่อน้องเอไปถามเพื่อนอีกคน จึงได้รู้ว่าเป็นเพราะตัวเองไปคุยกับคนที่เพื่อนแอบชอบ 

ครูต๊อปค่อย ๆ เติมเรื่องไปตามจังหวะที่มองเห็น เป็นเรื่องที่ไม่ได้เตรียมมา แต่ตรงกับปัญหาที่เด็กวัยนี้เจออยู่จริง “แล้วเด็กเข้าใจมากขึ้นจริง ๆ เด็กเห็นภาพมากขึ้น ทำให้เรารู้สึกได้ว่า เราเป็นครูที่ใช้ธาตุน้ำได้ดีขึ้นแล้ว ซึ่งปกติเราจะไม่กล้าเปลี่ยนเลย”

ในห้องเรียนจริง ครูสต๊อปพบว่าได้ฝึกตัวเองให้เป็นครูธาตุน้ำมากกว่าที่คิด ทั้งการด้นสด การเล่าเรื่องที่ไม่ได้เตรียมมา และการคอยอ่านพลังงานของเด็ก ๆ ว่ากำลังเบื่อ กำลังเหม่อ หรือยังไม่เข้าใจตรงไหน แล้วเติมบางอย่างเข้าไปให้ทันจังหวะ ซึ่งสิ่งนี้ยิ่งใช้ได้คล่องขึ้น ก็ยิ่งสนุกที่จะใช้ เธอเล่า 

“ธาตุน้ำมันเหมือนการที่เราอยู่กับเด็กจริง ๆ เด็กอยู่ตรงหน้าเรา เขาเข้าใจหรือเปล่า หรือเขาเหม่อไปแล้ว เราก็ต้องมีอะไรมาดึงเขากลับมาอยู่ในห้องเรียน”

ส่วนธาตุดิน ซึ่งสะท้อนถึงความมั่นคงและพื้นที่ปลอดภัยทั้งทางกายและทางใจที่ทำให้ผู้เรียนกล้าเปิดใจและอยู่ในกระบวนการเรียนรู้ได้อย่างต่อเนื่องที่เธอเลือกพัฒนาในวันนั้น ครูสต๊อปพบว่าตัวเองทำอยู่แล้วโดยไม่รู้ตัว ทั้งการสร้างกติกาห้องเรียนร่วมกับเด็กตั้งแต่คาบแรก และการฟังเสียงสะท้อนอยู่เสมอ ว่าเรียนมาสองสัปดาห์เป็นอย่างไร เรียนมาหนึ่งเดือนอยากให้ครูปรับอะไร หรืออยากให้กำลังใจครูบ้างไหม พื้นที่เล็ก ๆ นี้ทำให้เด็กกล้าบอกความต้องการของตัวเอง และทำให้ครูกับเด็กใกล้กันมากขึ้น

..

เมื่อมองภาพรวม สิ่งที่ครูสต๊อปได้จากธาตุทั้งห้าจึงไม่ใช่การจัดประเภทว่าตัวเองเป็นครูแบบไหนแล้วจบกระบวนการ แต่คือการเข้าใจว่าครูสามารถหยิบธาตุนั้นธาตุนี้หรือเครื่องมือต่างๆ มาใช้ให้ตรงกับพลังงานของตัวเองและเด็กในแต่ละห้องและในแต่ละวัน บางห้องเป็นห้องธาตุไฟ ชอบเกม ชอบสะสมแต้ม ชอบการแข่งขัน แค่จัดกลุ่มให้แข่งกันเด็กก็มีความสุข ขณะที่บางห้องเป็นสายเนิบ ชอบเรียนอย่างมีสมาธิและเล่นเพียงเล็กน้อยก็จะไม่ใส่เกมให้มากเกินไป

“ตัวเราต้องอยู่กับสิ่งตรงหน้า สำรวจไปเรื่อย ๆ สะท้อนไปเรื่อย ๆ จนทำให้เราเข้าใจตัวเองว่ากำลังทำอะไรอยู่ในขณะนั้น และเข้าใจคนที่เรากำลังทำงานด้วย”

อาจกล่าวได้ว่า เวทมนตร์ที่ครูสต๊อปนำกลับไปใช้ในห้องเรียน ไม่ได้อยู่ในแผนการสอนที่รัดกุมขึ้น แต่อยู่ในความกล้าที่จะวางแผนการสอนนั้นลงเมื่อเด็กๆ ตรงหน้าต้องการสิ่งอื่น ครูที่เคยไม่กล้าด้นสด วันนี้กลับสนุกกับการลื่นไหลไปพร้อมเด็ก ๆ เพราะเริ่มได้เรียนรู้แล้วว่าการเป็นครูแบบของตัวเองนั้นเป็นอย่างไร 

มากกว่าเทคนิคการสอนที่ใช่ คือความสัมพันธ์ที่เชื่อม

เมื่อถามว่า นอกจากเวทมนตร์ที่ค้นพบจากการจัดการเรียนรู้ในห้องเรียนแล้ว ครูสต๊อปค้นพบเวทมนตร์แบบใดอีกหรือไม่ในบทบาทของการเป็นครู ครูต๊อปตอบโดยไม่ต้องนึกนานเลยว่าสิ่งนั้นคือ “รอยยิ้ม ความเป็นมิตร ความใจดี การเป็นพลังใจให้แก่กัน แล้วก็เชื่อว่าเด็กแต่ละคนจะเติบโตได้เป็นอย่างดีในเส้นทางของเขา” 

น่าสนใจว่าเวทมนตร์ที่ครูสต๊อปค้นพบนั้นมีหน้าตาคล้ายสิ่งที่เธอเคยได้รับมาจากครูของเธอเช่นกัน ครูที่ปรึกษาตอน ม.2 ที่บอกว่า ‘ครูเชื่อในตัวต๊อปนะ’ ในวันที่ไม่มีใครเชื่อ และอาจารย์ที่บอกว่า ‘คุณไม่ได้ไม่เก่ง คุณแค่ยังไม่รู้’ ในวันที่เธอไม่เชื่อว่าตัวเองจะเรียนรู้ได้ ความเชื่อที่ครูเหล่านั้นเคยมอบให้ วันนี้ได้กลายเป็นเวทมนตร์ที่ครูต๊อปเองก็ได้ส่งต่อให้เด็ก ๆ ของตัวเองเช่นกัน 

ครูสต๊อปบอกกับเราด้วยสายตามุ่งมั่นและอ่อนโยนว่าเธออยากสร้าง ‘ห้องเรียนที่มีความสุขและมีความหมาย’ ความสุขคือการทำให้เด็กสุขใจไปกับการเรียนรู้ ส่วนความหมายคือการที่เด็กได้อะไรบางอย่างกลับไป อาจเป็นความรู้ ทัศนคติ หรือมุมมองต่อโลก โดยเธอไม่ได้ตั้งเป้าว่าเด็กทุกคนต้องได้ทุกอย่างเหมือนๆ กัน 

“ใน 40 คนที่เราเจอ ถ้ามีสักหนึ่งคนที่พยักหน้าตอนเราพูด หรือเข้าใจว่าทั้งหมดที่เราทำมา คือสิ่งนี้ที่เราอยากให้เขาได้กลับไป แค่นั้นก็รู้สึกว่ามันสมบูรณ์แล้ว”

รอการค้นพบ

จากเสียงสะท้อนของครูสต๊อป ทำให้เราเห็นว่ามุมมองที่เปลี่ยนไปไม่ได้เริ่มจากเทคนิคการสอนชุดใหม่ เพราะการด้นสด การสร้างกติการ่วม หรือการฟังเสียงสะท้อนจากเด็ก ล้วนเป็นสิ่งที่ครูหลายคนรู้จักอยู่แล้ว แต่สิ่งที่ต่างคือที่มาของมัน ทั้งหมดฉายออกมาจากครูที่รู้แล้วว่าตัวเองเป็นใคร และมีอะไรอยู่ในตัวเอง

นี่คือช่องว่างที่กระบวนกรผู้ออกแบบวิชาเวทมนตร์ฯ มองเห็นตั้งแต่ต้น คุณสมบัติของครูที่ดี อย่างความใจดี ความใส่ใจ หรือความเชื่อมั่นในศักยภาพของเด็ก มีเขียนไว้ในหนังสือการสอนแทบทุกเล่ม อ่านแล้วชุ่มชื่นหัวใจ แต่มักไม่บอกว่าจะเป็นครูแบบนั้นได้อย่างไร คุณภาพภายในของครูจึงถูกแยกออกจากการจัดการเรียนรู้ 

วิชาเวทมนตร์คาถาในการสร้างการเรียนรู้ที่เปี่ยมความหมาย พาครูกลับไปเชื่อมสองสิ่งนี้เข้าด้วยกันผ่าน ‘มิติความสัมพันธ์’ ในชั้นเรียน ทั้งมิติทางกายภาพของพื้นที่การเรียนรู้ มิติทางจิตใจ สังคม และจิตวิญญาณ และไม่ใช่แค่ฝั่งผู้เรียนเท่านั้น แต่รวมถึงฝั่งผู้สอนด้วย คุณภาพภายในที่ครูแต่ละคนมี และวิธีที่ครูนำมาใช้ดูแลความสัมพันธ์เหล่านี้ คือสิ่งที่วิชานี้เรียกรวม ๆ ว่า ‘เวทมนตร์’ นั่นเอง

ปวีณา แช่มช้อย และกิตติรัตน์ ปลื้มจิตร ผู้ออกแบบวิชา เขียนไว้ในหนังสือ ‘ก่อการครู การเรียนรู้เปี่ยมพลัง’ โดยเปรียบเทียบให้เห็นว่า เทคนิคการสอนคือเรือที่พาผู้เรียนไปถึงฝั่ง ส่วนความสัมพันธ์และพลังงานในชั้นเรียนคือมหาสมุทร ครูที่ขับเรือเป็นแต่อ่านคลื่นลมไม่ออก อาจพาเรือไปถึงฝั่งได้ แต่ระหว่างทางก็อาจเหนื่อยล้า ผู้โดยสารเมาคลื่นจนไม่อยากนั่งต่อ หรือร้ายกว่านั้นคือกระโดดหนีลงจากเรือไปเลย ครูที่มีเวทมนตร์จึงต้องบังคับเรือไปพร้อมกับอ่านคลื่น ลม และสภาพอากาศไปด้วย ไม่ต่างจากที่ครูต๊อปค่อย ๆ เรียนรู้ที่จะวางแผนการสอนลง เมื่อเด็กตรงหน้าต้องการสิ่งอื่น

มิติความสัมพันธ์นี้ไม่ได้ส่งผลแค่กับผู้เรียน แต่ย้อนกลับมาที่อารมณ์และพลังของครูโดยตรง ครูที่อยู่ในภาวะหมดไฟ เมื่อตระหนักได้ว่าความสัมพันธ์ส่วนไหนในชั้นเรียนต้องการการดูแลเป็นพิเศษ ก็อาจพบวิธีดูแลพลังงานในห้อง จนกลับมาเติมพลังให้ตัวเองได้ และเมื่อผู้เรียนเห็นว่าการเรียนรู้ของตัวเองมีความหมาย ครูก็จะรู้สึกว่าการสอนของตัวเองมีความหมายตามไปด้วย จนเข้าใจว่าตัวเองสอนไปเพื่ออะไร 

ครูหลายคนที่ผ่านวิชานี้สะท้อนว่า เมื่อสอนอย่างมีความสุขขึ้น เด็กมีความสุขขึ้น อารมณ์ของตัวเองก็ดีขึ้น ความสัมพันธ์กับเพื่อนร่วมงานและคนในครอบครัวก็ดีขึ้นตาม ซึ่งภาพนี้ก็ปรากฏชัดในตัวครูต๊อปที่มีความสัมพันธ์ที่ดีกับผู้เรียน กับเนื้อหาที่สอน และกับทุกสิ่งในห้องเรียน ขับเน้นให้รู้ว่าตัวเองถนัดอะไร มีแนวทางแบบไหนที่เข้ามือ ไปจนถึงกล้าที่จะลองสิ่งใหม่โดยไม่หวั่นกลัว 

อีกแก่นหนึ่งที่ซ่อนอยู่ในวิธีการของวิชานี้ คือเรื่อง ‘อำนาจในการเรียนรู้’ วิชานี้เชื่อว่าทุกคนมีทรัพยากรภายในที่ไม่จำกัด สามารถเรียนรู้และเติบโตได้เอง ไม่ว่าจะเป็นผู้เรียนหรือครู การบรรยายจึงมีไม่ถึงหนึ่งในสิบ ที่เหลือคือประสบการณ์ที่ครูต้องลงมือและลงใจด้วยตัวเอง เพราะหากอยากให้ผู้เรียนเป็นผู้สร้างความรู้และมีอำนาจในพื้นที่การเรียนรู้ ครูก็ต้องได้สัมผัสประสบการณ์ที่ตัวเองมีอำนาจในการเรียนรู้ก่อน ได้ลองด้วยตัวเอง ได้สัมผัสด้วยผัสสะของตัวเอง จึงจะสังเคราะห์ความรู้นั้นกลับไปใช้ได้จริง

ไม่มีใครบอกครูสต๊อปว่าเป็นครูธาตุไหน หรือเวทมนตร์ข้างในคืออะไร เธอเป็นคนเลือก ทดลอง และค้นพบเอง แม้แต่คำตอบเรื่องเวทมนตร์ของตัวเอง ก็ยังเติบโตเปลี่ยนแปลงต่อไปหลังจบกระบวนการของการอบรม เพราะครูสต๊อปสังเคราะห์มันขึ้นจากห้องเรียนของตัวเอง และเมื่อได้รับอำนาจนั้นมา ครูสต๊อปก็ส่งต่อให้เด็ก ๆ ได้อย่างมั่นใจมากยิ่งขึ้น

จะว่าไปเวทมนตร์ที่ห้องเรียนต้องการที่สุด อาจไม่ได้อยู่ในตำราเล่มไหน แต่ซ่อนอยู่ในตัวครูทุกคนมาตั้งแต่แรก เพียงรอวันที่ครูได้หยุดพัก หันกลับมาค้นหามัน และกล้าพอจะพามันกลับเข้าห้องเรียนอีกครั้ง

“มาเถอะค่ะ วิชานี้เป็นวิชาที่ดีมาก ทำให้คนที่ไม่มั่นใจในตัวเองอย่างต๊อป ได้มีความมั่นใจในตัวเองขึ้นมาบ้าง  แล้วสำหรับคนที่ตั้งคำถามกับตัวเองเสมอว่าเราทำอะไรได้ วิชานี้จะทำให้เรารู้วิธีหาคำตอบว่าเราทำอะไรได้”  

อ้างอิง

  • สัมภาษณ์ ครูต๊อป-ธีรนาฎ มังกรทอง ครูแกนนำก่อการครูรุ่น 7 วันที่ 27 กันยายน 2569
  • ปวีณา แช่มช้อย และกิตติรัตน์ ปลื้มจิตร. “เวทมนตร์คาถาในการสร้างการเรียนรู้ที่เปี่ยมความหมาย.” ใน ก่อการครู การเรียนรู้เปี่ยมพลัง: 12 นวัตกรรมการเรียนรู้เพื่อครูหัวใจใหม่, หน้า 55–81. กรุงเทพฯ: มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, 2565.

เรื่องอื่นๆ ที่คุณอาจสนใจ